Lễ hội Pôồn Pôông: Di sản văn hóa tâm linh của người Mường

1. Giới thiệu về lễ hội Pôồn Pôông

1.1. Ý nghĩa tên gọi và triết lý nhân sinh của lễ hội Pôồn Pôông

Lễ hội Pôồn Pôông, còn được gọi là lễ hội “chơi hoa, chơi bông”, là một trong những nét văn hóa dân gian đặc sắc của đồng bào dân tộc Mường ở Thanh Hóa. Trong tiếng Mường, “pôồn pôông” có nghĩa là “chơi hoa”, thể hiện khát vọng hướng tới cái đẹp, sự tươi mới và tràn đầy sức sống. Đây không chỉ là một lễ hội đơn thuần mà còn là hình thức diễn xướng dân gian mang tính nghi lễ, gắn kết con người với thần linh và cộng đồng.

Pôồn Pôông là một lễ hội dân gian đặc sắc của đồng bào dân tộc Mường ở Thanh Hóa. (Nguồn: Sưu tầm)

Lễ hội Pôồn Pôông được xem như bức tranh thu nhỏ phản ánh triết lý nhân sinh của người Mường: con người sống hòa hợp với thiên nhiên, tôn trọng tổ tiên và tin vào sự giao hòa giữa trời, đất và người. Gắn liền với lễ hội là hình ảnh cây pôông, biểu tượng của sự sinh sôi, nảy nở và gắn kết cộng đồng. Cây pôông có hai loại: pôông nhỏ được dựng trong các nghi lễ gia đình, còn pôông lớn được sử dụng trong lễ hội của cả bản mường, thể hiện tinh thần đoàn kết và niềm tin bền chặt vào sức sống của con người Mường giữa núi rừng xứ Thanh.

1.2. Nguồn gốc hình thành lễ hội Pôồn Pôông

Lễ hội Pôồn Pôông ra đời từ truyền thuyết và sử thi “Đẻ đất, đẻ nước” của người Mường, phản ánh quan niệm về nguồn gốc vũ trụ và mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên. Từ thuở khai thiên lập địa, khi con người biết lao động, biết trồng trọt và làm ra của cải, họ đã nghĩ đến việc tạ ơn các đấng thần linh đã ban cho sự sống.

Hình ảnh cây pôông xuất phát từ quan niệm cho rằng đó là nơi các vị thần và tổ tiên ngự trị, mang đến phúc lành cho bản mường. Cây pôông được làm từ tre hoặc nứa, trang trí bằng giấy màu và hình tượng hoa lá, chim muông, thể hiện sự sinh sôi, trù phú. Từ nghi lễ thờ cây pôông trong gia đình và bản làng, lễ hội Pôồn Pôông dần hình thành, trở thành nét sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng đặc sắc, gửi gắm khát vọng sống hài hòa, hạnh phúc và lòng biết ơn sâu sắc của người Mường đối với đất trời, tổ tiên.

2. Thời gian và địa điểm diễn ra lễ hội Pôồn Pôông

2.1. Thời gian tổ chức lễ hội Pôồn Pôông

Theo truyền thống, lễ hội Pôồn Pôông thường được tổ chức vào các dịp rằm tháng Giêng, rằm tháng Ba và rằm tháng Bảy hằng năm theo lịch âm. Đây là ba mốc thời gian gắn liền với chu kỳ sản xuất nông nghiệp và đời sống tín ngưỡng của người Mường. Rằm tháng Giêng đánh dấu khởi đầu năm mới, là thời điểm cầu mong may mắn và mùa màng bội thu. Rằm tháng Ba trùng với mùa gieo mạ, thể hiện ước nguyện cho cây cối sinh sôi, mưa thuận gió hòa. Còn Rằm tháng Bảy là dịp thu hoạch, khi người dân tạ ơn thần linh và tổ tiên đã phù hộ cho một vụ mùa no đủ.

2.2. Địa điểm diễn ra lễ hội Pôồn Pôông

Lễ hội Pôồn Pôông được tổ chức rộng khắp tại các huyện miền núi Thanh Hóa, nơi có đông đồng bào dân tộc Mường sinh sống. Mỗi địa phương có cách tổ chức riêng, song đều giữ được nét đặc trưng của nghi lễ dân gian và tinh thần gắn kết cộng đồng. Trong đó, xã Minh Sơn được xem là trung tâm tổ chức lễ hội quy mô và chuẩn mực nhất, nơi các nghi thức truyền thống được tái hiện đầy đủ, sinh động.

Lễ hội Pôồn Pôông được tổ chức rộng khắp tại các huyện miền núi Thanh Hóa. (Nguồn: Sưu tầm)

Không gian lễ hội thường được tổ chức tại sân đình, bãi đất rộng của bản mường hoặc khu vực gần suối, gần rừng. Ở đó, cây pôông được dựng lên giữa trung tâm, xung quanh là nơi diễn ra các tiết mục múa hát, dâng lễ, cầu phúc và giao lưu cộng đồng. Chính không gian mở, chan hòa với thiên nhiên này đã làm nên nét riêng của lễ hội Pôồn Pôông, vừa linh thiêng vừa gần gũi, thể hiện rõ mối giao cảm sâu sắc giữa con người và đất trời.

3. Nghi thức và diễn xướng nghệ thuật tại lễ hội Pôồn Pôông

3.1. Phần nghi lễ

Trong lễ hội Pôồn Pôông, phần nghi lễ luôn được xem là trọng tâm, thể hiện rõ nét tín ngưỡng và đời sống tinh thần của người Mường. Lễ hội mở đầu bằng nghi thức báo cáo với thần linh do Ậu Máy, người có uy tín trong bản, am hiểu phong tục và được coi là cầu nối giữa con người với thế giới thần linh chủ trì. Trước cây pôông được dựng ở vị trí trung tâm, người dân bày biện mâm lễ với những sản vật đặc trưng của núi rừng như xôi ngũ sắc, gà trống luộc, rượu cần thơm, cá suối nướng, bánh gai và hoa trái tươi. Tất cả đều được chuẩn bị chu đáo, thể hiện lòng thành kính và biết ơn đối với đất trời, tổ tiên và các vị thần đã che chở cho bản mường.

Phần nghi lễ được thực hiện trang nghiêm do Ậu Máy đứng ra chủ trì. (Nguồn: Sưu tầm)

Trong làn khói hương lan tỏa, Ậu Máy cất lời khấn với giọng điệu trầm bổng, trang nghiêm, cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt và cuộc sống ấm no cho mọi người. Mỗi lời khấn là một ước nguyện, mỗi nén hương là tấm lòng thành dâng lên các đấng linh thiêng. Phần nghi lễ không chỉ mang ý nghĩa cầu phúc mà còn là dịp để gắn kết cộng đồng, nhắc nhở con cháu luôn hướng về cội nguồn, giữ gìn nếp sống chan hòa với thiên nhiên.

3.2. Phần hội

Sau phần lễ trang nghiêm, lễ hội Pôồn Pôông bước vào không khí sôi nổi, rộn ràng của phần hội Cả bản mường hòa mình vào những điệu múa, lời hát và trò diễn mang đậm sắc màu cuộc sống. Có đến hàng chục trò diễn được trình bày nối tiếp nhau, trong đó nổi bật là các tiết mục mô phỏng hoạt động lao động và sinh hoạt hằng ngày như chia đất, chia nước, phát nương, cày bừa, trồng lúa, săn bắn, đánh cá, nấu cơm hay mâm cơm dam.

Mỗi trò diễn trong lễ hội Pôồn Pôông không chỉ mang tính giải trí mà còn là lời kể bằng nghệ thuật về quá trình lao động, dựng làng lập bản và khát vọng no ấm của người Mường. Qua từng cử chỉ, điệu múa, tiếng hát, người xem có thể cảm nhận được sự gắn bó giữa con người và thiên nhiên, giữa quá khứ và hiện tại. Phần hội vì thế không chỉ là dịp vui chơi, mà còn là nơi khơi dậy niềm tự hào, tinh thần đoàn kết và ý thức giữ gìn những giá trị văn hóa truyền thống đã làm nên bản sắc của người Mường xứ Thanh.

4. Kinh nghiệm khi tham gia lễ hội Pôồn Pôông

Để có một chuyến trải nghiệm trọn vẹn tại lễ hội Pôồn Pôông, du khách nên chuẩn bị chu đáo từ trang phục, hành trang đến thái độ ứng xử và lịch trình tham quan. Việc nắm rõ những lưu ý nhỏ dưới đây sẽ giúp du khách dễ dàng hòa mình vào không khí văn hóa đặc sắc của người Mường và tận hưởng trọn vẹn không gian lễ hội nơi miền sơn cước Thanh Hóa.

Chuẩn bị trang phục và hành trang cần thiết: Du khách nên chọn trang phục gọn nhẹ, lịch sự và phù hợp với không khí lễ hội. Đừng quên chuẩn bị một chiếc mũ, ô nhỏ cùng chai nước cá nhân, máy ảnh hoặc điện thoại sạc đầy pin để ghi lại những khoảnh khắc đáng nhớ giữa núi rừng và sắc màu rộn ràng của lễ hội.

Lưu ý về thái độ và cách ứng xử khi tham gia lễ hội: Khi tham dự lễ hội Pôồn Pôông, hãy giữ thái độ tôn trọng, không cười đùa hay làm ồn trong khi diễn ra nghi lễ. Hạn chế chụp ảnh tùy tiện, đặc biệt ở khu vực linh thiêng hoặc khi chưa được người dân cho phép.

Kết hợp tham quan những địa điểm du lịch nổi tiếng tại Thanh Hóa: Sau khi tham dự lễ hội, du khách có thể kết hợp tham quan các điểm du lịch nổi tiếng khác của Thanh Hóa như biển Sầm Sơn, quảng trường biển Sầm Sơn, khu di tích Lam Kinh, thác Voi hay đền Bà Triệu. Mỗi địa danh đều mang một nét đẹp riêng, từ cảnh sắc thiên nhiên kỳ vĩ đến chiều sâu lịch sử và văn hóa.

Khung cảnh lung linh, rực rỡ sắc màu tại quảng trường biển Sầm Sơn. (Nguồn: Báo Thanh Niên)

Lễ hội Pôồn Pôông không chỉ là niềm tự hào của người Mường Thanh Hóa mà còn là di sản văn hóa sống, lưu giữ những giá trị tinh thần sâu sắc về tình yêu lao động, lòng biết ơn và khát vọng hạnh phúc. Giữa âm thanh rộn ràng của chiêng trống, những điệu múa, lời hát và trò diễn dân gian như đưa con người trở về với cội nguồn, với nhịp sống chan hòa cùng thiên nhiên. Nếu bạn muốn một lần cảm nhận trọn vẹn vẻ đẹp văn hóa miền sơn cước, hãy đến với lễ hội Pôồn Pôông, nơi mỗi điệu hát, mỗi nụ cười đều kể câu chuyện về sức sống bền bỉ và tâm hồn đậm đà bản sắc của người Mường xứ Thanh.