Chiếu Nga Sơn Thanh Hóa và tinh hoa làng nghề hơn 150 năm tuổi

1. Giới thiệu tổng quan về chiếu cói Nga Sơn

1.1 Nguồn gốc và lịch sử hình thành chiếu cói Nga Sơn

Cách trung tâm Thanh Hóa khoảng 40 km về phía Đông Bắc, Nga Sơn là vùng đất ven biển được thiên nhiên ưu đãi với hệ sinh thái ngập mặn giàu dinh dưỡng. Đây chính là môi trường lý tưởng để cây cói sinh trưởng. Tám xã ven biển nơi đây từ lâu đã được biết đến là vùng trồng cói nổi tiếng, trong đó cây cói Nga Sơn có sợi nhỏ, thân dài, óng mượt và độ dai bền vượt trội.

Vùng Nga Sơn Thanh Hóa nổi tiếng với nghề làm chiếu. (Nguồn: Sưu tầm)

Theo lời kể của người dân địa phương, nghề dệt chiếu ở Nga Sơn đã hình thành từ khoảng thế kỷ XVII - XVIII. Trong thời phong kiến, chiếu Nga Sơn cùng chiếu Kim Sơn (Ninh Bình) từng được chọn làm sản phẩm cống tiến triều đình, thể hiện sự tinh xảo và giá trị của nghề thủ công truyền thống.

Trải qua hơn 150 năm phát triển, các làng nghề như Ngọc Vương, Hồ Vương, Tiến An, Tiến Thành, Vạn Liên vẫn lưu giữ kỹ thuật dệt chiếu tinh tế qua nhiều thế hệ. Đến nay, ngoài sản phẩm chiếu truyền thống, người dân địa phương còn phát triển nhiều mặt hàng thủ công mỹ nghệ từ cói như thảm, làn, dép đi trong nhà hay đồ trang trí, xuất khẩu sang các thị trường như Nhật Bản, Hàn Quốc và Trung Quốc.

1.2 Đặc điểm nổi bật của cói Nga Sơn

Điều làm nên thương hiệu chiếu Nga Sơn chính là loại cói đặc trưng chỉ trồng được ở vùng đất này. Nhờ độ mặn vừa phải của đất ven biển, sợi cói nơi đây mảnh, dài, mềm nhưng rất chắc, có màu vàng óng tự nhiên và độ bóng mượt cao.

Nga Sơn nổi bật với loại cói đặc trưng. (Nguồn: Sưu tầm)

Sau khi thu hoạch, sợi cói được phơi khô, tách và chọn lọc kỹ trước khi đưa vào dệt. Từ những sợi cói đơn giản, bàn tay khéo léo của nghệ nhân đã tạo nên những tấm chiếu bền đẹp, có tuổi thọ cao và giữ được vẻ sáng tự nhiên theo thời gian.

Không chỉ mang giá trị sử dụng, chiếu Nga Sơn còn là sản phẩm mang đậm bản sắc văn hóa Việt, thể hiện sự kết hợp hài hòa giữa màu sắc tự nhiên và họa tiết trang trí tinh tế.

2. Nghề dệt chiếu truyền thống của Nga Sơn

2.1 Quy trình dệt chiếu cói thủ công

Quy trình làm chiếu bắt đầu từ khâu chọn và thu hoạch cói, nguyên liệu chính quyết định chất lượng sản phẩm. Cói được thu hoạch hai lần mỗi năm, vào khoảng tháng 4 và tháng 10 âm lịch, khi cây đạt độ trưởng thành cho sợi dài, dai và óng mượt.

Công đoạn chẻ cói trong quá trình làm chiếu Nga Sơn. (Nguồn: Sưu tầm)

Sau khi cắt, cói được chẻ đôi bằng dao, bàn chẻ hoặc máy chẻ để sợi đều, rồi mang ra phơi trên những bãi cát rộng, đón nắng tự nhiên cho đến khi đạt độ khô vừa đủ. Tiếp đó, cói được phân loại và nhuộm màu theo từng dòng chiếu khác nhau như chiếu trơn, chiếu hoa hay chiếu bông, tạo nên sắc độ và nền họa tiết đặc trưng của sản phẩm.

Công đoạn dệt chiếu là phần quan trọng nhất, thể hiện sự khéo léo và tinh tế của người thợ. Thông thường, hai người cùng thao tác trên khung dệt, một người lùa cói, một người ép go để giữ mép chiếu và định hình hoa văn. Trước khi dệt, người thợ phải mắc giàn đay để xác định kích thước chiếu theo yêu cầu. Tùy vào từng loại chiếu, nghệ nhân sẽ điều chỉnh mật độ sợi, phối màu và họa tiết sao cho hài hòa, sắc nét. Khi hoàn thành, chiếu được ép phẳng, ghim viền chắc chắn và trang trí hoa văn tỉ mỉ, tạo nên những sản phẩm bền đẹp, mang đậm dấu ấn thủ công truyền thống của vùng đất Nga Sơn.

2.2. Các dòng sản phẩm chiếu Nga Sơn nổi tiếng

Từ nghề dệt chiếu truyền thống, người dân Nga Sơn đã không ngừng sáng tạo để cho ra đời nhiều dòng sản phẩm đa dạng, phù hợp với nhu cầu sử dụng của từng gia đình. Trong đó, chiếu đậu nổi bật với sợi dày, chắc và bền, thích hợp dùng trong sinh hoạt hằng ngày; chiếu hoa được dệt công phu với hoa văn truyền thống tinh xảo, thường dùng làm quà tặng hoặc trong các dịp đặc biệt. Bên cạnh đó, chiếu trơn mang vẻ đẹp giản dị, mềm mại, dễ vệ sinh, còn chiếu du lịch nhỏ gọn, có thể gấp lại tiện lợi khi mang theo di chuyển. Mỗi tấm chiếu đều được gia công thủ công hoặc kết hợp bán thủ công, thể hiện rõ nét sự tỉ mỉ và tâm huyết của người thợ Nga Sơn.

Các dòng chiếu Nga Sơn với mẫu mã đa dạng. (Nguồn: Sưu tầm)

Không chỉ dừng lại ở sản phẩm chiếu, người dân nơi đây còn phát triển nhiều mặt hàng thủ công mỹ nghệ từ cói như túi xách, giỏ, hộp, thảm, dép, chậu và vật dụng trang trí. Tiêu biểu là Công ty TNHH Xuất khẩu Việt Trang, do bà Nguyễn Thị Việt sáng lập năm 2001 tại thị trấn Nga Sơn. Doanh nghiệp đã không ngừng đổi mới mẫu mã, đầu tư công nghệ và tích cực tham gia các hội chợ trong nước, quốc tế cũng như kênh thương mại điện tử. Nhờ đó, đến nay, khoảng 90% sản phẩm từ cói Nga Sơn của công ty đã được xuất khẩu tới hơn 20 quốc gia như Mỹ, Australia, Canada, Anh, Pháp…, mang về doanh thu trung bình khoảng 2 tỷ đồng mỗi tháng và tạo việc làm ổn định cho hơn 30 lao động địa phương.

3. Phát triển và đổi mới nghề cói Nga Sơn

Trước năm 1991, chiếu cói Nga Sơn không chỉ phục vụ nhu cầu trong nước mà còn được xuất khẩu sang thị trường Liên Xô và một số nước Đông Âu. Tuy nhiên, ở giai đoạn này, sản phẩm chủ yếu là chiếu dệt số lượng lớn với mẫu mã đơn giản, giá trị gia tăng chưa cao. Cùng với thời gian, nghề dệt chiếu Nga Sơn đã có những bước chuyển mình mạnh mẽ, không chỉ chú trọng đến chất lượng và mẫu mã mà còn quan tâm đến việc xây dựng, bảo hộ thương hiệu. Địa phương hiện đang triển khai đăng ký nhãn hiệu tập thể “Cói Nga Sơn”, góp phần bảo vệ uy tín sản phẩm và ngăn chặn tình trạng hàng giả, hàng nhái ảnh hưởng đến danh tiếng của làng nghề.

Sợi cói được tận dụng làm nên nhiều sản phẩm khác. (Nguồn: Sưu tầm)

Hơn cả một sản phẩm thủ công truyền thống, cây cói và nghề dệt chiếu ở Nga Sơn còn mang giá trị văn hóa sâu sắc. Trên từng sợi cói là tinh thần bền bỉ, lòng tự hào và tình yêu quê hương của người thợ xứ Thanh. Thế hệ trẻ hôm nay đang tiếp nối di sản ấy bằng sự sáng tạo, đổi mới trong kỹ thuật và thiết kế, giúp sản phẩm ngày càng phù hợp với thị hiếu hiện đại.

4. Trải nghiệm du lịch làng nghề chiếu cói Nga Sơn

4.1 Tham quan vùng trồng cói ven biển

Điểm khởi đầu cho hành trình khám phá chiếu Nga Sơn là những cánh đồng cói xanh mướt trải dài ven biển. Khi mùa cói vào độ phát triển rực rỡ, cả vùng đất như được nhuộm một màu xanh tươi mát, tạo nên bức tranh thiên nhiên vừa lãng mạn vừa yên bình. Du khách có thể thong thả dạo bước trên những con đường nhỏ len lỏi giữa đồng, tận hưởng sự mềm mại và sức sống của từng ngọn cói đung đưa trong gió.

Nông dân thu hoạch cói để làm chiếu. (Nguồn: Sưu tầm)

Vào cuối mùa thu hoạch, cảnh tượng những bó cói vàng óng phơi trên sân rộng trở thành điểm nhấn ấn tượng. Đây không chỉ là hình ảnh đẹp mắt mà còn mang đến cơ hội tuyệt vời để du khách ghi lại những bức ảnh lưu niệm, đồng thời tìm hiểu kỹ hơn về nguyên liệu tạo nên những tấm chiếu Nga Sơn danh tiếng.

4.2 Khám phá xưởng dệt và giao lưu với nghệ nhân

Tại các xưởng dệt, du khách sẽ được chứng kiến trọn vẹn quy trình sản xuất chiếu: từ khâu cắt, phân loại, xe sợi đến dệt thành phẩm. Tiếng máy dệt nhịp nhàng hòa cùng bàn tay khéo léo của các nghệ nhân tạo nên một không gian lao động đầy sức sống và sáng tạo.

Các nghệ nhân gắn bó với nghề làm chiếu tại Nga Sơn. (Nguồn: Sưu tầm)

Các nghệ nhân lâu năm luôn sẵn sàng chia sẻ những câu chuyện gắn bó với làng nghề, từ những kỷ niệm đi xa bán chiếu cho đến niềm tự hào khi sản phẩm vươn ra thị trường quốc tế. Họ truyền cho du khách tình yêu nghề và bí quyết dệt chiếu qua từng giai đoạn, khiến mỗi trải nghiệm trở nên sống động và đáng nhớ.

4.3 Mua sắm sản phẩm làm quà

Kết thúc hành trình, du khách không nên bỏ lỡ cơ hội chọn mua các sản phẩm chiếu Nga Sơn chính gốc. Tại các cửa hàng và xưởng trưng bày, bạn sẽ tìm thấy đa dạng các loại chiếu: từ những tấm nhỏ gọn tiện lợi cho du lịch, đến các chiếu lớn mang hoa văn truyền thống tinh xảo.

Du khách có thể lựa chọn đa dạng sản phẩm làm quà khi đến Nga Sơn. (Nguồn: Sưu tầm)

Ngoài chiếu, những sản phẩm nhỏ như giỏ cói, thảm trang trí hay làn đựng đồ cũng rất được ưa chuộng làm quà tặng, vừa mang giá trị sử dụng vừa truyền tải nét văn hóa đặc trưng của xứ Thanh. Giá các sản phẩm hợp lý, dao động từ 150.000 đến 500.000 đồng tùy kích thước và họa tiết. Khi mua tại làng nghề, khách hàng còn được tư vấn cách sử dụng và bảo quản để chiếu luôn giữ được độ bền theo thời gian.

Một số địa chỉ mua chiếu cói uy tín du khách có thể tham khảo:

Đại lý chiếu cói Toán Mát: Xóm 1, xã Nga Sơn, Thanh Hóa

Cửa hàng Toan Sen: Ngã 3 chùa Kim Quy - Cạnh nhà xe Mai Sơn

5. Kinh nghiệm và lưu ý khi tham quan

Trải nghiệm làng nghề chiếu Nga Sơn sẽ thú vị hơn nếu du khách tham khảo các kinh nghiệm sau:

Thời điểm lý tưởng: từ tháng 4 đến tháng 9, trùng với mùa thu hoạch và phơi cói, thuận lợi để quan sát các hoạt động sản xuất sôi nổi và ngắm cảnh quan xanh mướt của vùng cói.

Phương tiện di chuyển: ô tô hoặc xe máy theo tuyến quốc lộ 10, rẽ vào đường ven biển Nghi Sơn để đến Nga Sơn; hạ tầng giao thông được đầu tư tốt, quãng đường từ trung tâm Thanh Hóa khoảng 40 km, đi ô tô mất khoảng 45 phút.

Trang phục: gọn nhẹ, thoải mái, đi giày dép dễ di chuyển, vì nhiều khu vực làng nghề nằm xen kẽ trong khu dân cư với các con đường nhỏ.

Mang theo mũ, áo chống nắng và kem chống nắng do đặc trưng khí hậu ven biển thường có nắng mạnh.

Chuẩn bị máy ảnh hoặc điện thoại để ghi lại những khoảnh khắc đẹp của cánh đồng cói, cảnh phơi cói vàng óng và hoạt động lao động đầy sức sống của các nghệ nhân.

6. Kết hợp du lịch tại Thanh Hóa

Chuyến khám phá làng nghề chiếu Nga Sơn có thể dễ dàng kết hợp cùng các điểm đến nổi bật khác ở Thanh Hóa, tạo nên một hành trình khám phá đa sắc màu, phong phú về trải nghiệm.

6.1 Biển Nghi Sơn

Nằm gần Nga Sơn, biển Nghi Sơn là nơi lý tưởng để thư giãn sau hành trình tham quan làng nghề. Bãi biển nổi bật với dải cát trắng, nước biển trong và không gian yên bình. Du khách có thể hòa mình vào làn nước mát, thưởng thức hải sản tươi sống hoặc chỉ đơn giản là tận hưởng khoảnh khắc bình yên, ngắm hoàng hôn.

Biển Nghi Sơn là điểm đến hàng đầu Thanh Hóa. (Nguồn: Sưu tầm)

6.2 Biển Hải Tiến

Hải Tiến, cách Nga Sơn khoảng 30 km, là một trong những bãi biển đẹp nhất tại Thanh Hóa. Khu vực này sở hữu hệ thống khách sạn, nhà hàng đa dạng, đáp ứng tốt nhu cầu du lịch của du khách. Biển Hải Tiến rất phù hợp cho các gia đình, đặc biệt có trẻ nhỏ, nhờ bãi cát rộng, sóng nhẹ và nhiều hoạt động vui chơi.

6.3 Biển Sầm Sơn

Cuối cùng thì không thể bỏ qua được biển Sầm Sơn. Đây là địa điểm quen thuộc, nổi tiếng với bãi cát dài, sóng biển êm và không gian nhộn nhịp. Trong đó, khu vực quảng trường biển Sầm Sơn gần đó là nơi lý tưởng để dạo chơi, ngắm cảnh và chụp ảnh lưu niệm. Quảng trường biển nổi tiếng là nơi thường tổ chức các sự kiện du lịch tầm cỡ tại Sầm Sơn.

Quảng trường biển là trung tâm của phố biển Sầm Sơn. (Nguồn: Sưu tầm)

Kết hợp tham quan làng nghề chiếu Nga Sơn với biển Sầm Sơn giúp du khách trải nghiệm trọn vẹn cả nét đẹp truyền thống lẫn không gian biển sôi động, tạo nên hành trình khó quên ở xứ Thanh.

Chiếu Nga Sơn không chỉ là sản phẩm thủ công đơn thuần mà còn là biểu tượng sống động cho sự khéo léo, bền bỉ và tình yêu nghề của người dân xứ Thanh qua nhiều thế hệ. Còn chờ gì nữa mà không ghé thăm Nga Sơn, nơi du khách sẽ có cơ hội tận mắt chứng kiến từng công đoạn dệt chiếu tỉ mỉ, từ những sợi cói mảnh mai đến tấm chiếu hoàn chỉnh, đồng thời cảm nhận được niềm tự hào và tâm huyết mà các nghệ nhân gửi gắm vào từng sản phẩm.