Khám phá nghề chạm khắc đá tại làng Nhồi Thanh Hóa

1. Giới thiệu tổng quan về làng Nhồi

1.1 Vị trí và đặc điểm nổi bật

Làng Nhồi, còn có tên cổ là An Hoạch, nằm dưới chân núi Nhồi (An Hoạch Sơn) thuộc phường Hạc Thành. Đây là vùng đất nổi tiếng với nguồn đá quý hiếm và phong cảnh kỳ thú bậc nhất của xứ Thanh. Núi Nhồi được tạo thành từ nhiều khối đá lớn xếp chồng tự nhiên, bên trong chứa các loại đá xanh, đá lam ngọc có sắc biếc đặc trưng và chất lượng hiếm thấy ở Việt Nam. Chính nguồn tài nguyên phong phú ấy đã nuôi dưỡng làng nghề chế tác đá Nhồi suốt gần một thiên niên kỷ.

Làng Nhồi nằm dưới chân ngọn núi cùng tên tại Thanh Hóa. (Nguồn: Sưu tầm)

Người dân nơi đây sinh ra giữa đá, lớn lên cùng đá và sống bằng nghề làm đá. Âm thanh búa đục vang vọng khắp làng đã trở thành âm thanh quen thuộc, thể hiện sức sống bền bỉ và niềm tự hào của một làng nghề truyền thống đã trải qua bao thế hệ.

1.2 Nguồn gốc làng nghề chế tác đá

Theo “Tuyển tập văn bia Thanh Hóa”, trên văn bia chùa Báo Ân dựng tại núi An Hoạch năm 1100, ghi lại rằng Thái úy Lý Thường Kiệt là người đầu tiên mang nghề đục đá đến dạy cho dân làng Nhồi. Bia ghi rõ: “Đá núi này là sản vật quý của Nhà nước, sắc óng ánh như ngọc lam, chất biếc xanh như khói nhạt… đẽo thành khánh, đánh lên tiếng kêu muôn dặm, dùng làm bia thì bền mãi nghìn đời”. Cũng từ đó, nghề chạm khắc đá ở An Hoạch được hình thành và phát triển mạnh, ban đầu chỉ có vài hộ tham gia, sau lan rộng khắp vùng.

Nghề làm đá tại làng Nhồi có niên đại hàng trăm năm. (Nguồn: Sưu tầm)

Đến thời Lý - Trần, khi Phật giáo hưng thịnh, nhu cầu xây dựng chùa chiền, văn bia, tượng thờ tăng cao đã tạo điều kiện để nghề đá Nhồi phát triển vượt bậc cả về quy mô lẫn tay nghề. Thợ đá An Hoạch không chỉ phục vụ trong tỉnh mà còn đi khắp nơi, góp phần xây dựng nhiều công trình kiến trúc nổi tiếng trên cả nước.

1.3 Giá trị lịch sử, văn hóa, nghệ thuật

Qua các triều đại Trần, Lê, Nguyễn, nghệ nhân làng Nhồi luôn được trọng dụng trong việc chế tác đá cho các công trình lớn như Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Thành Thăng Long, Thành Nhà Hồ, Khu di tích Lam Kinh, chùa Báo Ân... Những dấu ấn điêu khắc tinh xảo còn lưu lại đến nay chính là minh chứng cho trình độ kỹ nghệ bậc thầy của người thợ Nhồi xưa.

Nghệ nhân đá tại làng Nhồi đóng góp vào các công trình nổi tiếng. (Nguồn: Sưu tầm)

Cùng với các làng nghề danh tiếng như Ninh Vân (Ninh Bình), Ngũ Hành Sơn (Đà Nẵng) hay Bửu Long (Đồng Nai), làng Nhồi được xem là một trong những cái nôi của nghệ thuật điêu khắc đá Việt Nam. Dù từng có giai đoạn mai một vào thập niên 1980, nhưng từ đầu những năm 1990, làng nghề đã được khôi phục và phát triển mạnh mẽ. Hiện nay, làng còn khoảng 60 hộ sản xuất với hơn 500 lao động, tiếp nối di sản nghề cha ông, vừa giữ gìn văn hóa truyền thống, vừa góp phần phát triển kinh tế địa phương.

Làng Nhồi ngày nay không chỉ là nơi làm đá, mà còn là biểu tượng của tinh thần sáng tạo và lòng bền bỉ của người xứ Thanh, nơi mỗi tác phẩm đá không chỉ mang giá trị vật chất mà còn chứa đựng linh hồn và lịch sử của một vùng đất ngàn năm văn hiến.

2. Cách di chuyển và trải nghiệm hành trình

Từ trung tâm Thanh Hóa, việc di chuyển đến làng Nhồi rất dễ dàng vì quãng đường chỉ khoảng 5 km về hướng Tây Nam. Du khách có thể lựa chọn đi xe máy, taxi hoặc ô tô cá nhân, chỉ mất 10-15 phút theo tuyến Quốc lộ 1A, sau đó rẽ vào đường An Hưng là đến khu làng nghề nằm ngay dưới chân núi Nhồi.

Nếu xuất phát từ Hà Nội, quãng đường đến làng Nhồi dài khoảng 160 km. Du khách có thể đi cao tốc Hà Nội - Ninh Bình với thời gian di chuyển khoảng 2,5-3 giờ. Khi đến trung tâm Thanh Hóa, tiếp tục rẽ về hướng phường An Hưng, chỉ thêm 10 phút nữa là đến nơi.

Trên hành trình, bạn sẽ bắt gặp những cánh đồng xanh trải dài, những ngôi nhà cổ nằm nép mình bên chân núi và tiếng búa đục đá vang lên đều đặn từ các xưởng chế tác. Tất cả tạo nên một bức tranh làng nghề sinh động ngay giữa lòng xứ Thanh

3. Thời điểm lý tưởng để khám phá

Làng Nhồi có thể ghé thăm quanh năm, bởi thời tiết ở khu vực này khá ôn hòa và thuận tiện cho các hoạt động du lịch ngoài trời. Tuy nhiên, thời gian lý tưởng nhất để trải nghiệm trọn vẹn vẻ đẹp của làng nghề là từ tháng 1 đến tháng 4 và từ tháng 9 đến tháng 12. Đây là giai đoạn khí hậu khô ráo, nắng nhẹ, rất thích hợp để dạo quanh các xưởng chạm khắc, quan sát nghệ nhân làm việc hay chụp ảnh lưu niệm dưới chân núi Nhồi hùng vĩ.

Làng Nhồi phù hợp để ghé thăm quanh năm. (Nguồn: Sưu tầm)

Du khách có thể kết hợp chuyến tham quan làng Nhồi với các điểm du lịch nổi tiếng khác như chùa Thanh Hà, núi Nhồi, hoặc di chuyển khoảng 15 km để đến biển Sầm Sơn. Hành trình kết hợp giữa văn hóa - làng nghề - thiên nhiên sẽ mang đến trải nghiệm trọn vẹn, giúp du khách vừa khám phá nét tinh hoa nghệ thuật truyền thống, vừa tận hưởng bầu không khí trong lành của miền đất Thanh Hóa.

4. Những trải nghiệm nổi bật tại làng Nhồi

4.1. Khám phá nghệ thuật chế tác đá truyền thống

Khi đến làng Nhồi, du khách sẽ được chứng kiến nghề chế tác đá truyền thống được gìn giữ và phát triển qua nhiều thế hệ. Từ năm 2003, nhu cầu sử dụng đá tăng mạnh cùng với việc mở rộng thị trường đã tạo điều kiện thuận lợi cho nghề phát triển bền vững.

Nghệ nhân đá tại làng Nhồi truyền lại nghề truyền thống qua nhiều thế hệ. (Nguồn: Sưu tầm)

Hầu hết các hộ trong làng đều có xưởng riêng, thuê thêm nhân công, đồng thời đầu tư máy móc, thiết bị hiện đại để nâng cao năng suất, nhưng vẫn giữ nhiều công đoạn thực hiện hoàn toàn bằng tay. Chính sự kết hợp giữa kỹ thuật thủ công tỉ mỉ và những cải tiến trong công nghệ đã tạo nên những sản phẩm mang đậm phong cách truyền thống, phản ánh tư tưởng và văn hóa của làng nghề.

Thợ chế tác đá ở làng Nhồi được phân chia thành ba nhóm:

Nhóm tạc hoa văn truyền thống: Chuyên thực hiện các sản phẩm theo lối truyền thống, phục vụ công trình đình, chùa, lăng mộ, thể hiện nét văn hóa Việt.

Nhóm chế tác theo đơn đặt hàng: Phục vụ khách hàng cá nhân, biệt thự, nhà thờ, khách sạn với thiết kế hiện đại, đa dạng.

Nhóm nghệ nhân tự sáng tác: Là các bậc cao thủ, tạo ra những tác phẩm độc đáo, phục vụ triển lãm nghệ thuật hoặc đổi mới mẫu mã liên tục.

4.2. Những công trình nổi tiếng in dấu nghệ nhân làng Nhồi

Kỹ thuật và bàn tay tài hoa của nghệ nhân làng Nhồi đã được khẳng định qua nhiều công trình kiến trúc tiêu biểu của đất nước. Nét chạm khắc tinh xảo của người thợ đá nơi đây hiện diện trong các công trình như Văn Miếu Quốc Tử Giám, Thành Thăng Long cổ kính, Thành Nhà Hồ, Lam Kinh hay chùa Báo Ân đầy linh thiêng. Những công trình này đều mang đậm dấu ấn nghệ thuật của làng Nhồi, góp phần làm phong phú thêm truyền thống mỹ nghệ xứ Thanh.

Các tác phẩm nổi bật có thể kể đến như tượng Khổng Minh tại chùa Hinh Sơn, tượng Phật lớn, bia đá ghi khắc lịch sử, bình phong chạm trổ tinh vi, tất cả đều là sản phẩm của bàn tay nghệ nhân làng Nhồi. Đặc biệt, nghệ nhân làng Nhồi từng góp mặt trong việc chế tác bia mộ Phan Đình Phùng, tấm bia Lê Lợi bên sông Đà và nhiều tượng đài nổi bật trên cả nước. Một số tác phẩm còn được xuất khẩu sang Pháp để phục vụ các công trình như Trúc Lâm Thiền Viện, chứng tỏ sức ảnh hưởng của nghệ thuật đá làng nghề vang xa ngoài biên giới.

5. Kinh nghiệm và lưu ý khi tham quan

Khi ghé thăm làng Nhồi, ngoài việc chiêm ngưỡng nghệ thuật chế tác đá, du khách nên lưu ý một số kinh nghiệm để chuyến đi vừa an toàn, vừa thú vị:

Chuẩn bị trang phục phù hợp, mang giày kín để dễ di chuyển trên mặt bằng có nhiều mảnh đá nhỏ và hạn chế trượt ngã.

Mang khẩu trang khi cần, đặc biệt vào những ngày gió lớn, để hạn chế bụi đá.

Hạn chế di chuyển sát máy cắt đá hoặc khu vực nhiều bụi, vừa đảm bảo an toàn vừa tránh ảnh hưởng thiết bị.

Lắng nghe hướng dẫn của các nghệ nhân để hiểu rõ kỹ thuật chế tác và kinh nghiệm nghề nghiệp.

Tìm mua các sản phẩm lưu niệm chính gốc như tượng linh vật mini, đồ phong thủy, chặn giấy, bình phong nhỏ trang trí nhà cửa.

Chọn sản phẩm phù hợp với ngân sách, từ món nhỏ khoảng 100.000 đồng đến tác phẩm lớn vài triệu đồng, đồng thời được nghệ nhân tư vấn về ý nghĩa và cách sử dụng.

6. Kết hợp du lịch tại Thanh Hóa

6.1 Biển Sầm Sơn

Sau khi khám phá làng Nhồi, du khách có thể tiếp tục hành trình đến Sầm Sơn, một trong những điểm du lịch biển nổi tiếng của Thanh Hóa. Tại đây, quảng trường biển Sầm Sơn rộng lớn và hiện đại là nơi lý tưởng để đi dạo, chụp ảnh, hoặc tham gia các hoạt động ngoài trời.

Quảng trường biển là nơi tổ chức các sự kiện văn hóa - giải trí tầm cỡ. (Nguồn: Sưu tầm)

Bãi biển cát mịn, sóng hiền hòa cùng các dịch vụ tiện ích xung quanh giúp du khách vừa thư giãn, vừa trải nghiệm nhịp sống sôi động của vùng biển. Vị trí thuận lợi của Sầm Sơn cũng giúp du khách dễ dàng kết hợp với các điểm tham quan khác trong tỉnh trong cùng một ngày.

6.2 Đảo Hòn Mê

Cách bờ biển Thanh Hóa không xa, đảo Hòn Mê nổi bật với cảnh quan hoang sơ, nước biển trong xanh và bờ cát trắng. Du khách có thể trải nghiệm hành trình di chuyển từ bến tàu ra đảo hoặc tận hưởng không gian yên tĩnh, tách biệt khỏi nhịp sống đô thị. Hòn Mê cũng là điểm lý tưởng để khám phá thiên nhiên và chụp ảnh.

6.3 Pù Luông

Cách trung tâm Thanh Hóa khoảng 100 km, Pù Luông mang đến không gian núi rừng bạt ngàn với những thửa ruộng bậc thang tuyệt đẹp. Du khách có thể tham gia trekking, tham quan bản làng dân tộc, trải nghiệm văn hóa và đời sống của người Thái, Mường. Khí hậu trong lành và cảnh sắc thiên nhiên hùng vĩ khiến Pù Luông trở thành điểm dừng chân lý tưởng cho những ai yêu thích du lịch sinh thái.

Cảnh sắc ruộng bậc thang tại Pù Luông. (Nguồn: Sưu tầm)

Làng Nhồi không chỉ là điểm đến để tìm hiểu văn hóa mà còn đưa du khách vào hành trình cảm nhận giá trị nghệ thuật truyền thống Việt Nam. Âm thanh của tiếng búa, chạm đục cùng những tác phẩm đá mang đậm dấu ấn làng nghề sẽ để lại ấn tượng sâu sắc cho mỗi người ghé thăm. Hãy lên kế hoạch ngay cho chuyến tham quan làng Nhồi để tận mắt trải nghiệm nghệ thuật đá truyền thống và mang về những kỷ niệm khó quên.