Làng đúc đồng Trà Đông và cội nguồn nghề kim loại 900 năm tuổi

1. Giới thiệu tổng quan về làng đúc đồng Trà Đông

1.1 Vị trí và đặc điểm nổi bật

Làng đúc đồng Trà Đông, còn được gọi là làng Chè, nằm tại xã Thiệu Trung, tỉnh Thanh Hóa. Ngôi làng cách trung tâm Thanh Hóa khoảng 12 km về phía Tây Bắc. Đây là điểm đến hấp dẫn dành cho du khách muốn khám phá nghệ thuật đúc đồng truyền thống của xứ Thanh.

Không gian làng nghề mang đậm âm thanh và sắc màu lao động thủ công: tiếng búa gõ nhịp trên kim loại, ánh lửa lò rực đỏ cùng hương khói đồng phảng phất trong gió. Trà Đông được ví như “bảo tàng sống” của nghề đúc đồng, nơi mỗi gia đình đều lưu giữ bí quyết chế tác trống đồng, chuông, tượng và các đồ thờ tinh xảo qua nhiều thế hệ.

1.2 Nguồn gốc hình thành nghề đúc đồng

Theo lời kể của các bậc cao niên, nghề đúc đồng Trà Đông có nguồn gốc từ thời nhà Lý. Khi ấy, dòng họ Vũ đã đưa kỹ thuật đúc đồng về truyền dạy cho người dân trong vùng, tạo nên câu ca lưu truyền: “Đất họ Lê - nghề họ Vũ”.

Nghề đúc đồng có niên đại hàng trăm năm. (Nguồn: Sưu tầm)

Một truyền thuyết khác cho rằng nghề đúc đồng ở làng Chè do ông Khổng Minh Không (tên thật là Nguyễn Minh Không), vị Lý Quốc Sư nổi tiếng dưới triều Lý, truyền lại. Đến thời vua Tự Đức (1848 - 1883), người dân Trà Đông đã lập đền thờ tôn ông làm Tổ sư nghề đúc đồng. Hằng năm, vào ngày giỗ Tổ nghề, làng tổ chức lễ cúng trọng thể, rước lửa thiêng và trình diễn kỹ thuật đúc đồng truyền thống nhằm tôn vinh di sản cha ông.

1.3 Giá trị văn hóa, lịch sử của làng nghề

Trải qua hơn 900 năm tồn tại và phát triển, nghề đúc đồng làng Chè - Trà Đông vẫn giữ được nét đặc trưng và giá trị riêng có. Nơi đây nổi tiếng với những sản phẩm tinh xảo như trống đồng, chiêng, đồ thờ, lư hương hay con giống, được tạo tác bởi các nghệ nhân tài hoa, yêu nghề và bền bỉ với công việc truyền thống.

Nghề đúc đồng tại Trà Đông có những dấu ấn lịch sử - văn hóa rất riêng. (Nguồn: Sưu tầm)

Từng hoa văn, đường nét trên sản phẩm đều mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc, phản ánh thế giới quan và nhân sinh quan của người Việt. Dù trải qua nhiều thăng trầm, đặc biệt là giai đoạn cuối thập niên 1980 đến đầu những năm 2000 khi làng nghề suy giảm do ảnh hưởng cơ chế thị trường, đến nay nghề đúc đồng Trà Đông đã dần được khôi phục nhờ tâm huyết của các nghệ nhân yêu nghề.

Năm 2018, nghề đúc đồng Trà Đông được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong hành trình bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống Việt Nam.

2. Cách di chuyển và trải nghiệm hành trình

Từ trung tâm Thanh Hóa, du khách chỉ cần di chuyển khoảng 12 km theo Quốc lộ 45 về hướng xã Thiệu Trung là đến làng đúc đồng Trà Đông. Con đường ngắn và dễ đi, hai bên là khung cảnh làng quê Bắc Trung Bộ yên bình với những hàng tre xanh, mái nhà ngói đỏ và tiếng búa gõ nhịp vang lên từ xa.

Từ Hà Nội, du khách có thể đi ô tô hoặc xe máy theo cao tốc Hà Nội - Ninh Bình, nối tiếp Quốc lộ 1A rồi rẽ theo Quốc lộ 45 thêm 12 km là tới làng Trà Đông. Tổng quãng đường khoảng 150 km, thời gian di chuyển trung bình từ 2,5 - 3 giờ. Hành trình đưa du khách rời xa phố thị ồn ào, băng qua những cánh đồng xanh mướt để đến không gian làng nghề mộc mạc mà tràn đầy sức sống.

3. Thời điểm lý tưởng để khám phá

Làng đúc đồng Trà Đông có thể được ghé thăm quanh năm, bởi mỗi mùa đều mang một vẻ đẹp và trải nghiệm riêng. Khí hậu Thanh Hóa nhìn chung ôn hòa, nhiệt độ trung bình dao động từ 22-28°C, tạo điều kiện thuận lợi cho du khách tham quan làng nghề mà vẫn cảm thấy dễ chịu, ngay cả khi đứng gần những lò đúc rực lửa. Mùa xuân và mùa thu là thời điểm được nhiều du khách yêu thích nhất, khi tiết trời mát mẻ, không khí trong lành, ánh lửa lò đồng bập bùng càng làm nổi bật khung cảnh lao động thủ công đầy sức sống.

Làng đúc đồng Trà Đông tọa lạc tại xã Thiệu Trung. (Nguồn: Sưu tầm)

Đặc biệt, vào dịp Tết Nguyên đán và ngày giỗ Tổ nghề đúc đồng, Trà Đông khoác lên mình không khí lễ hội rộn ràng. Cả làng cùng tổ chức nghi lễ dâng hương, rước lửa thiêng và trình diễn kỹ thuật đúc trống đồng truyền thống. Du khách có thể tận mắt chứng kiến hàng chục nghệ nhân phối hợp nhịp nhàng trong quy trình đúc, cảm nhận tiếng trống vang vọng hòa cùng tiếng búa gõ và lời chào đón nồng hậu của người dân. Tất cả tạo nên bức tranh văn hóa sống động, đậm đà bản sắc làng nghề Việt.

4. Những trải nghiệm nổi bật tại làng đúc đồng Trà Đông

4.1 Chiêm ngưỡng tinh hoa nghề đúc đồng truyền thống

Đến với làng đúc đồng Trà Đông, du khách có cơ hội tìm hiểu một trong những cái nôi của nghề đúc đồng Việt Nam với lịch sử hàng trăm năm. Hiện nay, làng nghề vẫn duy trì 25 lò đúc lớn, cùng 4 công ty sản xuất và kinh doanh sản phẩm đồng, giải quyết việc làm cho hàng trăm lao động địa phương. Nghề đúc đồng chiếm tới 44% tổng doanh thu ngân sách của xã Thiệu Trung, minh chứng cho sức sống bền bỉ của một làng nghề truyền thống giữa thời hiện đại.

Chiếc trống đồng giữ kỉ lục Việt Nam tại làng Trà Đông. (Nguồn: Sưu tầm)

Nơi đây tự hào có 4 Nghệ nhân Ưu tú được Chủ tịch nước phong tặng gồm Lê Văn Bảy, Nguyễn Bá Châu, Lê Văn Dương và Đặng Ích Hoàn. Họ là những người đã góp phần phục dựng, “thổi hồn” vào nghề, giúp Trà Đông tiếp tục tỏa sáng. Dưới bàn tay và trí tuệ của họ, hàng loạt tác phẩm đúc đồng quy mô lớn đã ra đời: phiên bản trống đồng Ngọc Lũ năm 2000, trống đồng lớn nhất Việt Nam năm 2007 (đường kính 1,51 m, cao 1,21 m) và trống đồng Ngọc Lũ lớn nhất thế giới năm 2013 (cao 2 m, nặng khoảng 8 tấn, đường kính 2,7 m). Bên cạnh đó, 1.000 tượng Mẹ Âu Cơ tinh xảo được chọn làm quà tặng sự kiện APEC là minh chứng cho tay nghề điêu luyện và niềm đam mê gìn giữ văn hóa dân tộc của người Trà Đông.

4.2 Trải nghiệm quy trình đúc đồng thủ công

Trải nghiệm đáng nhớ nhất khi đến Trà Đông là được chứng kiến toàn bộ quy trình đúc đồng thủ công. Đây là công việc đòi hỏi sức khỏe, sự tỉ mỉ và tinh thần kiên nhẫn. Các nghệ nhân bắt đầu bằng việc làm khuôn đất sét: đất được giã nhuyễn, sàng lọc rồi trộn với tro trấu để tạo độ bền. Từng chi tiết, hoa văn được nắn và khắc tỉ mỉ trong khuôn trước khi phơi khô, nung cứng.

Khuôn trống được làm tỉ mỉ qua bàn tay các nghệ nhân. (Nguồn: Sưu tầm)

Khi khuôn sẵn sàng, người thợ sẽ nấu chảy hợp kim đồng ở nhiệt độ khoảng 1.200°C, rồi đổ vào khuôn, đòi hỏi sự phối hợp ăn ý giữa kinh nghiệm và kỹ năng. Sau khi đồng nguội, sản phẩm được đập bỏ khuôn, mài giũa, chạm khắc và đánh bóng để hoàn thiện. Mỗi đường nét, hoa văn đều được thực hiện bằng tay, mang đậm dấu ấn cá nhân của nghệ nhân, đồng thời vẫn giữ nguyên tinh thần của các họa tiết cổ truyền.

4.3 Tham quan nhà trưng bày và không gian văn hóa làng nghề

Du khách đến Trà Đông có thể ghé thăm nhà trưng bày làng nghề, nơi lưu giữ hàng trăm hiện vật, hình ảnh và công cụ cổ như búa đúc, khuôn đất, mẫu hoa văn truyền thống, cùng những bức ảnh quý ghi lại hành trình phát triển của làng qua từng giai đoạn.

Không gian trưng bày lại làng Trà Đông. (Nguồn: Sưu tầm)

Không gian mở, ánh sáng tự nhiên phản chiếu lên bề mặt đồng sáng bóng, khiến nơi đây trở thành điểm dừng chân hấp dẫn cho những ai yêu nghệ thuật thủ công.

5. Kinh nghiệm và lưu ý khi tham quan

Để có chuyến trải nghiệm trọn vẹn tại làng đúc đồng Trà Đông, du khách nên chuẩn bị kỹ lưỡng từ trang phục, an toàn khi tham quan xưởng đến việc lựa chọn những món quà lưu niệm ý nghĩa.

Ưu tiên chọn trang phục gọn nhẹ, thoáng mát để dễ di chuyển và thoải mái trong chuyến đi.

Mang giày kín, đế chống trượt để đảm bảo an toàn, vì sàn xưởng có thể trơn hoặc có mảnh kim loại nhỏ.

Giữ khoảng cách an toàn khi quan sát công đoạn nấu chảy, rót khuôn; tuyệt đối không chạm vào thiết bị nếu chưa được nghệ nhân cho phép.

Tôn trọng không gian làm việc của nghệ nhân; lắng nghe hướng dẫn để hiểu rõ hơn về từng công đoạn chế tác đồng thủ công.

Dành thời gian ghé các gian hàng thủ công trong làng để chọn mua sản phẩm lưu niệm như tượng 12 con giáp, Phật Di Lặc, Thần Tài (giá từ khoảng 300.000 - 800.000 đồng).

Chọn trống đồng mini, chuông, lư hương hoặc đồ thờ nhỏ làm quà tặng, có giá dao động từ 400.000 - 3.000.000 đồng tùy mẫu mã và độ tinh xảo.

Trao đổi trực tiếp với nghệ nhân nếu muốn đặt chế tác riêng để có món quà đồng mang dấu ấn cá nhân.

6. Kết hợp du lịch tại Thanh Hóa

6.1 Núi Nưa - Am Tiên

Cách làng đúc đồng Trà Đông không xa, núi Nưa - Am Tiên là điểm đến tâm linh nổi tiếng gắn liền với truyền thuyết về Bà Triệu, vị nữ anh hùng kiêu hãnh trong lịch sử dân tộc. Ngọn núi được bao phủ bởi rừng cây xanh mát quanh năm, đan xen là những con đường nhỏ uốn lượn dẫn lên đền Am Tiên cổ kính - nơi từng được xem là căn cứ khởi nghĩa của Bà Triệu thế kỷ thứ 3.

Dự án Huyền tích Am Tiên sẽ sở hữu bức tượng phật lớn nhất thế giới. (Nguồn: Sưu tầm)

Không chỉ mang giá trị lịch sử, nơi đây còn là không gian thanh tịnh để du khách tìm về sự bình yên nội tại, ngắm nhìn toàn cảnh đồng bằng Thanh Hóa trải rộng dưới chân núi trong làn sương sớm. Hiện nay, tại núi Nưa, dự án “Huyền tích Am Tiên” đang được khởi công xây dựng. Với quy mô và đầu tư bài bản, dự án được hứa hẹn sẽ trở thành trung tâm du lịch tâm linh mới của Thanh Hóa.

6.2 Biển Sầm Sơn

Từ làng Trà Đông, du khách chỉ cần di chuyển khoảng 30 km là tới biển Sầm Sơn, một trong những điểm du lịch biển nổi tiếng nhất miền Trung. Với bờ cát dài, nước biển trong xanh và không khí sôi động quanh năm, Sầm Sơn là lựa chọn lý tưởng để nghỉ ngơi sau hành trình khám phá làng nghề.

Quảng trường biển Sầm Sơn lung linh khi được lên đèn. (Nguồn: Sưu tầm)

Ngoài tắm biển và thưởng thức hải sản tươi ngon, du khách đừng quên ghé thăm quảng trường biển Sầm Sơn. Đây nơi thường xuyên diễn ra các sự kiện văn hóa, âm nhạc và lễ hội quy mô lớn. Khi hoàng hôn buông xuống, không gian nơi đây trở nên lung linh với ánh đèn rực rỡ, gió biển mát lành và nhịp sống trẻ trung, sôi động.

6.3 Suối cá thần Cẩm Lương

Cuối cùng, suối cá thần Cẩm Lương là điểm đến độc đáo thu hút du khách bởi cảnh quan kỳ thú và giá trị tâm linh sâu sắc. Dưới chân núi Trường Sinh, dòng suối trong vắt quanh năm là nơi sinh sống của hàng nghìn con cá lớn, được người dân địa phương tôn kính gọi là “cá thần”. Nước suối mát lạnh, không bao giờ cạn và đàn cá dạn người đến kỳ lạ tạo nên khung cảnh huyền bí, khiến nơi đây trở thành điểm dừng chân lý tưởng trong hành trình khám phá xứ Thanh.

Làng đúc đồng Trà Đông không chỉ là điểm du lịch văn hóa mà còn là hành trình khám phá tâm hồn nghề thủ công Việt Nam. Từng tiếng búa, từng ánh lửa đều hàm chứa tâm huyết của nghệ nhân qua hơn 900 năm lịch sử. Hãy đến Trà Đông để cảm nhận sức hấp dẫn đặc biệt khi kim loại biến hóa thành nghệ thuật.