Hành trình lưu giữ hồn Việt tại làng nghề chiếu cói Quảng Xương

1. Tổng quan về làng nghề chiếu cói Quảng Xương

1.1. Vị trí, lịch sử hình thành và đặc điểm nổi bật.

Âm thanh của khung cửi dệt chiếu vang vọng dọc theo các con đường làng ở xã Quảng Chính, Quảng Ngọc, tỉnh Thanh Hóa. Làng nghề chiếu cói Quảng Xương chủ yếu tập trung tại những xã ven sông, ven đồng cói. Trong đó, hai thôn Châu Sơn và Trường Thành thuộc xã Quảng Chính được xem là địa điểm gắn bó lâu đời nhất với nghề dệt chiếu truyền thống.

Làng nghề chiếu cói Quảng Xương chủ yếu tập trung tại những xã ven sông, ven đồng cói. (Nguồn: Sưu tầm)

Nghề dệt chiếu cói tại làng nghề chiếu cói Quảng Xương là nghề tổ truyền, được lưu giữ và truyền lại qua nhiều thế hệ trong mỗi gia đình. Trải qua giai đoạn ít phát triển, nghề dệt chiếu cói nơi đây được phục hồi mạnh mẽ nhờ việc áp dụng công nghệ hiện đại vào sản xuất. Người dân đã chủ động đầu tư vào máy dệt, máy chẻ, máy xe lõi, từ đó phát triển mô hình sản xuất quy mô lớn dựa trên nền tảng thủ công truyền thống.

Hoạt động của làng nghề chiếu cói Quảng Xương không chỉ góp phần lưu giữ giá trị văn hóa truyền thống mà còn thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương, đặc biệt ở 7 xã chuyên trồng cói. UBND tỉnh Thanh Hóa đã ghi nhận nhiều hộ sản xuất chiếu cói ở xã Quảng Phúc là làng nghề truyền thống, góp phần nâng tầm sản phẩm chiếu cói Quảng Xương trên bản đồ các làng nghề của xứ Thanh.

1.2. Quy mô sản xuất và sự hiện diện trên thị trường

Trong những năm gần đây, làng nghề chiếu cói Quảng Xương đã đạt được quy mô sản xuất lớn, mang lại việc làm cho khoảng 1.000 lao động trên địa bàn huyện. Hàng trăm hộ gia đình ở các xã như Quảng Chính, Quảng Ngọc, Tiên Trang đã tích cực tham gia vào sản xuất chiếu cói, với sự góp mặt của cả các hộ nhỏ lẻ lẫn các doanh nghiệp, tổ hợp tác, hợp tác xã chuyên nghiệp.

Nhờ đầu tư trang thiết bị hiện đại, các cơ sở sản xuất ở làng nghề chiếu cói Quảng Xương có thể dệt chiếu với tốc độ cao, chất lượng ổn định và có khả năng đảm nhận các đơn hàng lớn. Máy dệt chiếu, máy chẻ cói, máy xe lõi đã giúp năng suất được tăng lên đáng kể, đồng thời giảm bớt nhiều công đoạn lao động thủ công so với trước đây.

Hoạt động tiêu thụ sản phẩm của làng nghề chiếu cói Quảng Xương đã mở rộng cả trong nước và xuất khẩu. Chiếu cói Thanh Hóa nói chung và Quảng Xương nói riêng đã đáp ứng yêu cầu của những thị trường khó tính, không chỉ phục vụ khách hàng trong nước mà còn vươn ra nước ngoài. Sản phẩm xuất hiện phổ biến không chỉ tại Thanh Hóa mà còn ở nhiều tỉnh, thành khác. Một số cụm hộ của làng nghề chiếu cói Quảng Xương đã được công nhận là làng nghề truyền thống, tạo nền tảng thuận lợi để phát triển thương hiệu.

2. Quy trình sản xuất chiếu cói Quảng Xương

2.1. Vùng trồng cói và đặc điểm nguyên liệu địa phương

Chất lượng vượt trội của chiếu cói Quảng Xương có nguồn gốc từ những vùng đất ven sông Hoàng, nơi tích tụ nhiều phù sa. Các khu vực trồng cói được phân bố ở những vùng bãi ven sông, những vùng trũng ven biển, những nơi có điều kiện nước và phù sa lý tưởng cho cây cói phát triển. Đất ở đây có độ mặn lợ nhẹ, giàu phù sa, tạo điều kiện để cây cói sinh trưởng, cho ra thân dài, sợi dai, rất thích hợp để làm chiếu, thảm và các sản phẩm đan lát.

Bà con tại làng nghề thường tự trồng cói tại địa phương hoặc thu mua từ các vùng trồng cói lân cận. (Nguồn: Sưu tầm)

Bà con tại làng nghề chiếu cói Quảng Xương thường tự trồng cói tại địa phương hoặc thu mua từ các vùng trồng cói lân cận trong xã, trong tỉnh. Việc canh tác cói trải qua các công đoạn như cải tạo đất, gieo trồng, chăm sóc, cắt thu hoạch đúng lúc khi thân cói đạt đủ độ dài và độ già, đảm bảo sợi cói sau khi chẻ mềm, dẻo và bền.

Nhờ kinh nghiệm truyền đời, người làm nghề tại làng nghề chiếu cói Quảng Xương sở hữu bí quyết chọn giống, xác định thời điểm thu hoạch và phơi sấy hợp lý để tạo ra những sợi cói mềm, dai, ít gãy, phù hợp dệt chiếu, thảm chất lượng cao. Sau khi thu hoạch, cói được cắt thành từng đoạn, bó lại và phơi trên sân, bờ ruộng hoặc trên giá phơi. Khi đạt độ khô và dẻo lý tưởng, cói mới được đưa vào công đoạn chẻ sợi, nhuộm màu, dệt thành chiếu.

2.2. Các bước sản xuất chiếu cói

Mùa thu hoạch cói ở làng nghề chiếu cói Quảng Xương thường bắt đầu vào mùa hè. Người dân ra đồng từ sớm để cắt, gom và bó cói lại thành từng bó gọn mang về sân phơi hoặc khu chế biến. Khi vào mùa, hình ảnh những bó cói vàng rực rỡ phơi đầy sân làng đã trở thành nét đặc trưng của Quảng Xương.

Cói tươi sau khi đưa về sẽ được phơi nắng trong nhiều ngày cho đến khi khô, màu sắc chuyển sang vàng óng hoặc ngả trắng, tạo độ dẻo và bền. Sau đó, cói được chẻ thành các sợi mảnh phù hợp với từng loại chiếu, tiếp tục được phơi hoặc sấy lại để đảm bảo sợi khô đều. Hiện nay, nhiều cơ sở sản xuất tại làng nghề chiếu cói Quảng Xương đã sử dụng máy chẻ, máy xe lõi, giúp các sợi cói đồng đều, tiết kiệm thời gian so với phương pháp thủ công.

Đối với các dòng chiếu hoa, chiếu in hoa văn, phần cói sử dụng để làm chiếu trơn thường giữ màu tự nhiên sau quá trình tẩy trắng và phơi kỹ. Cói dùng cho chiếu hoa, chiếu in chữ thọ, song hỷ, tứ linh sẽ được nhuộm màu. Người thợ nhúng cói vào các nồi phẩm màu nhiều lần rồi mang ra phơi nắng để màu sắc bám sâu và bền lâu. Ngoài sợi cói, còn có thêm sợi đay, dây cước sử dụng làm lõi và liên kết trong tấm chiếu, tăng độ chắc chắn và tuổi thọ cho sản phẩm.

Công đoạn dệt chiếu là giai đoạn đòi hỏi sự tỉ mỉ và kỹ năng cao. Khi sử dụng khung cửi thủ công, quá trình dệt thường cần hai người phối hợp: một người đưa sợi (truồi), một người dập khung để tạo thành tấm chiếu trơn hoặc chiếu hoa với các hoa văn truyền thống. Với máy dệt chiếu, người thợ điều chỉnh khổ chiếu, mẫu mã, tốc độ, máy sẽ hoạt động liên tục giúp hoàn thành mỗi tấm chiếu trong thời gian ngắn hơn nhiều so với phương pháp thủ công.

Sự phát triển của máy móc đã góp phần hồi sinh và thúc đẩy mạnh mẽ nghề dệt chiếu tại làng nghề chiếu cói Quảng Xương. Nhờ áp dụng công nghệ hiện đại, năng suất và chất lượng sản phẩm tăng lên, tạo cơ hội để làng nghề đáp ứng các đơn hàng lớn cho thị trường trong nước và xuất khẩu. Khi dệt xong, chiếu được cắt biên, xử lý các sợi thừa rồi may viền bằng vải hoặc sợi tổng hợp để tăng độ bền và hoàn thiện vẻ đẹp cho sản phẩm.

2.3. Đặc điểm sản phẩm chiếu cói Quảng Xương

Những sản phẩm của làng nghề chiếu cói Quảng Xương rất đa dạng, phù hợp với nhiều nhu cầu sử dụng khác nhau. Dòng chiếu trơn được dệt từ cói trắng, ít hoa văn hoặc không trang trí, thích hợp sử dụng để nằm ngủ hoặc trải giường. Chiếu hoa, chiếu bông kết hợp giữa sợi cói trắng và cói nhuộm màu tạo nên các họa tiết truyền thống và hiện đại. Ngoài ra còn có chiếu in hoa văn, chữ với kỹ thuật dệt và in để tạo nên các mẫu chữ Thọ, Song Hỷ, tứ linh, hoa văn cách điệu, thường dùng trong thờ cúng, làm quà tặng hoặc trang trí nội thất.

Chiếu cói sản xuất tại làng nghề chiếu cói Quảng Xương nổi bật với độ bền cao, sợi dẻo dai, nếu bảo quản đúng cách có thể sử dụng trong nhiều năm. Bề mặt chiếu vừa đàn hồi, vừa êm, lại đủ cứng để tạo cảm giác thoải mái khi sử dụng. Đặc biệt, sợi cói có khả năng thoáng mát, hút ẩm tốt, rất thích hợp với điều kiện khí hậu nhiệt đới nóng ẩm, giúp người dùng luôn cảm thấy dễ chịu khi nằm ngủ vào mùa hè.

Đáng chú ý, chiếu cói chủ yếu làm từ cây cói, sợi đay và phẩm màu an toàn, góp phần bảo vệ môi trường nhờ khả năng phân hủy sinh học. Điều này giúp chiếu cói của làng nghề chiếu cói Quảng Xương ngày càng được nhiều người lựa chọn trong xu hướng sống xanh, hướng tới sự bền vững cho môi trường và sức khỏe con người.

3. Vai trò của làng nghề chiếu cói Quảng Xương

3.1. Tác động kinh tế xã hội

Làng nghề chiếu cói Quảng Xương có vai trò lớn trong việc tạo việc làm ổn định, nâng cao thu nhập cho người dân địa phương. Nhờ nghề dệt chiếu cói, gần 1.000 lao động có công việc thường xuyên, đem lại nguồn thu ổn định cho nhiều gia đình, nhất là lao động nhàn rỗi, phụ nữ, người cao tuổi. Tại xã Quảng Chính, nhiều người đã gắn bó nhiều năm với nghề dệt chiếu, không ngừng sáng tạo, cải tiến mẫu mã để đáp ứng nhu cầu thị trường đồng thời giữ gìn truyền thống gia đình.

Làng nghề chiếu cói Quảng Xương có vai trò lớn trong việc tạo việc làm ổn định, nâng cao thu nhập cho người dân địa phương. (Nguồn: Sưu tầm)

Nghề dệt chiếu cũng tạo điều kiện cho các thành viên trong gia đình cùng tham gia lao động tại nhà, rất phù hợp với điều kiện của vùng nông thôn cũng như nhóm lao động có sức khỏe hạn chế. Phụ nữ, người lớn tuổi có thể đảm nhận những công đoạn nhẹ như chẻ cói, dệt thủ công tại nhà, vừa có thể chăm sóc gia đình, vừa có thêm thu nhập.

Bên cạnh chiếu cói, Quảng Xương còn nổi tiếng với các sản phẩm đặc trưng như mắm cáy, hải sản và nông sản vùng ven biển. Những sản phẩm cói có thể kết hợp trong các chuỗi sản phẩm OCOP (One Commune One Product - Chương trình quốc gia Mỗi xã một sản phẩm), làm quà tặng du lịch. Theo định hướng phát triển làng nghề của tỉnh, Thanh Hóa khuyến khích liên kết giữa làng nghề thủ công với các ngành phụ trợ, dịch vụ, du lịch để tạo thành hệ sinh thái sản phẩm địa phương đa dạng và hấp dẫn.

3.2. Sản phẩm làng nghề Quảng Xương

Những hộ sản xuất chiếu cói của làng nghề chiếu cói Quảng Xương đã được công nhận là làng nghề truyền thống, tạo nền tảng quan trọng để phát triển thương hiệu sản phẩm và tham gia chương trình OCOP của tỉnh Thanh Hóa. Tỉnh đang chú trọng xây dựng thương hiệu OCOP cho nhóm sản phẩm thủ công làng nghề, trong đó các sản phẩm từ cói giữ vai trò quan trọng trong việc duy trì và lan tỏa giá trị làng nghề truyền thống.

Ngoài chiếu truyền thống, làng nghề chiếu cói Quảng Xương còn mở rộng sản xuất các sản phẩm như thảm cói, thảm trải sàn với nhiều kích thước, màu sắc khác nhau. Các mặt hàng như túi xách, giỏ, mũ, dép và đồ trang trí từ cói phục vụ nhu cầu trang trí nội thất, thời trang, quà tặng cũng ngày càng phong phú.

Với nguồn nguyên liệu dồi dào và kỹ năng điêu luyện, làng nghề chiếu cói Quảng Xương có nhiều thuận lợi để tham gia vào lĩnh vực thủ công mỹ nghệ xuất khẩu, phù hợp với định hướng phát triển chung của tỉnh. Việc đa dạng hóa sản phẩm không chỉ tăng giá trị kinh tế, mà còn mở rộng thị trường tiêu thụ, tạo sức cạnh tranh ổn định và lâu dài cho làng nghề.

Làng nghề chiếu cói Quảng Xương không chỉ là nơi sản xuất những tấm chiếu mà còn là biểu tượng của tinh thần cần cù, sáng tạo của người Thanh Hóa. Hãy đến trải nghiệm và cảm nhận hồn Việt qua từng sợi cói, từng đường dệt tại làng nghề đặc biệt này!