Lễ hội Mường Xia: Di sản văn hóa độc đáo vùng biên Thanh Hóa

1. Tổng quan về lễ hội Mường Xia

1.1. Lịch sử hình thành của lễ hội Mường Xia

Lễ hội Mường Xia là một trong những lễ hội truyền thống tiêu biểu của vùng biên viễn xứ Thanh, được tổ chức tại xã Sơn Thủy, tỉnh Thanh Hóa. Lễ hội có nguồn gốc lâu đời, gắn liền với truyền thuyết về tướng quân Tư Mã Hai Đào, vị anh hùng được nhân dân tôn kính như vị thần bảo hộ bản mường. Theo sử sách địa phương, ông từng được triều đình cử lên trấn giữ vùng biên cương phía tây, giúp nhân dân khai hoang, lập bản, chống giặc ngoại xâm và mang lại cuộc sống ấm no, yên bình cho cư dân nơi đây. Sau khi mất, ông được nhân dân lập đền thờ và hằng năm tổ chức lễ hội để tưởng nhớ công lao to lớn của vị tướng tài ba.

Lễ hội Mường Xia là lễ hội gắn liền với truyền thuyết về tướng quân Tư Mã Hai Đào. (Nguồn: Sưu tầm)

1.2. Lễ hội Mường Xia có ý nghĩa gì đối với cộng đồng dân tộc Thái?

Với đồng bào dân tộc Thái ở Sơn Thủy, lễ hội Mường Xia không chỉ là dịp vui chơi đầu xuân mà còn là nghi lễ linh thiêng thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn”. Trong những ngày diễn ra lễ hội, người dân các bản mường cùng nhau dâng lễ, rước kiệu và làm lễ tế tại đền thờ Tư Mã Hai Đào, cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, bản làng yên vui.

Bên cạnh giá trị tín ngưỡng, lễ hội Mường Xia còn là dịp gắn kết cộng đồng, nuôi dưỡng bản sắc văn hóa của người Thái xứ Thanh. Những điệu múa xòe rộn ràng, tiếng chiêng ngân vang hòa cùng lời hát khặp da diết vang vọng giữa núi rừng chính là minh chứng cho sức sống bền bỉ của văn hóa dân gian. Lễ hội giúp các thế hệ trẻ thêm tự hào, trân trọng truyền thống quê hương và ý thức hơn trong việc gìn giữ nét đẹp văn hóa của dân tộc mình.

2. Thời gian và địa điểm tổ chức lễ hội Mường Xia

Lễ hội Mường Xia thường được tổ chức vào ngày mùng 9 và 10 tháng 2 âm lịch hằng năm, khi sắc xuân đã phủ kín khắp núi rừng Sơn Thủy. Đây là thời điểm người dân các bản mường nô nức tụ họp, cùng nhau chuẩn bị lễ vật, trang phục và tham gia vào những nghi thức linh thiêng mang đậm bản sắc dân tộc Thái.

Lễ hội Mường Xia thường được tổ chức vào ngày mùng 9 và 10 tháng 2 âm lịch hằng năm. (Nguồn: Báo giáo dục thời đại)

Trung tâm của lễ hội Mường Xia đặt tại bản Chung Sơn, xã Sơn Thủy. Giữa khung cảnh núi rừng hùng vĩ, bản Chung Sơn hiện lên bình yên với những nếp nhà sàn truyền thống, những bãi đất rộng rợp cờ hoa và tiếng chiêng trống vang vọng khắp không gian. Đây không chỉ là địa điểm tổ chức lễ hội mà còn là vùng đất linh thiêng lưu giữ những giá trị tâm linh và lịch sử lâu đời của người Thái. Trong không gian hòa quyện giữa thiên nhiên và con người ấy, lễ hội trở thành minh chứng sống động cho sức sống bền bỉ của văn hóa dân tộc, vừa trang nghiêm, vừa tràn đầy niềm vui và tự hào.

3. Những nghi lễ tâm linh nổi bật của lễ hội Mường Xia

3.1. Rước đá vía linh thiêng

Trong lễ hội Mường Xia, nghi thức rước đá vía được xem là phần lễ quan trọng và thiêng liêng bậc nhất, thể hiện rõ tín ngưỡng tâm linh lâu đời của người Thái vùng Sơn Thủy. Theo quan niệm xưa, hòn đá vía mang linh hồn của bản mường, là nơi các vị thần trú ngụ để ban phúc lành cho dân làng. Mỗi khi lễ hội đến, người dân lại long trọng tổ chức lễ rước đá với ước nguyện về một năm mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt và cuộc sống ấm no, yên bình. Nghi thức ấy cũng là dịp để con cháu tưởng nhớ công đức tổ tiên, tri ân vị tướng Tư Mã Hai Đào.

Nghi thức rước đá vía được thực hiện long trọng, trang nghiêm. (Nguồn: Tiền Phong)

Lễ rước đá vía được tiến hành long trọng với sự tham gia của các bậc cao niên, thầy mo cùng đông đảo bà con các bản. Hòn đá linh thiêng được đặt trên kiệu phủ vải đỏ, trang trí cờ hoa rực rỡ, rồi được đoàn người rước đi quanh những địa điểm linh thiêng như đền thờ Tư Mã Hai Đào, khu suối nguồn và sân trung tâm bản Chung Sơn. Tiếng chiêng, tiếng trống vang lên rộn ràng hòa cùng lời khấn cầu thành kính, tạo nên bầu không khí vừa linh thiêng vừa ấm áp. Nghi lễ ấy không chỉ là một nét đẹp tín ngưỡng mà còn là biểu tượng cho sự gắn bó bền chặt giữa con người với thiên nhiên, giữa hiện tại với cội nguồn văn hóa của lễ hội Mường Xia.

3.2. Dâng hương và lễ cúng tại các di tích

Trong khuôn khổ lễ hội Mường Xia, nghi lễ dâng hương và cúng tế tại các di tích linh thiêng là phần không thể thiếu, thể hiện lòng biết ơn sâu sắc của người dân đối với vị tướng Tư Mã Hai Đào cùng các thần linh bảo hộ bản mường. Mỗi địa điểm hành lễ đều gắn với một câu chuyện linh thiêng, được người dân gìn giữ và tôn kính qua nhiều thế hệ.

Trước hết là đền thờ Tư Mã Hai Đào, nơi trung tâm của lễ hội và cũng là địa điểm linh thiêng nhất. Tại đây, nghi lễ dâng hương được tiến hành long trọng với sự chủ trì của các bậc cao niên và thầy mo. Khói hương lan tỏa giữa tiếng chiêng, tiếng trống, tiếng hát cầu mùa, tạo nên không gian trang nghiêm, thể hiện lòng tôn kính đối với vị tướng đã có công dựng bản, giữ nước. Tiếp đó, đoàn hành lễ di chuyển đến núi Pha Dùa, nơi tương truyền là nơi an nghỉ của Tư Mã Hai Đào. Nghi lễ tại đây mang ý nghĩa tưởng niệm, tri ân và cầu mong thần linh tiếp tục phù hộ cho Mường Xia được bình an, thịnh vượng.

Sau phần lễ chính, các nghi thức dâng hương còn được thực hiện tại Sần Cuống Xộp Xia và Sần Phiềng Phay, hai địa điểm gắn liền với tín ngưỡng cổ truyền của người Thái. Sần Cuống Xộp Xia là nơi người dân cầu mùa, cầu mưa thuận gió hòa và xua đuổi dịch bệnh. Trong khi đó, Sần Phiềng Phay được xem là nơi cầu sức khỏe, phúc lộc và bình an cho gia đình. Mỗi điểm hành lễ đều mang ý nghĩa riêng nhưng cùng hướng về một niềm tin chung: tôn vinh thần linh, tri ân người có công và gìn giữ bản sắc văn hóa tâm linh đã nuôi dưỡng cộng đồng Mường Xia suốt bao đời.

4. Phần hội sôi động tại lễ hội Mường Xia

Khi các nghi thức linh thiêng khép lại, không gian lễ hội Mường Xia ngay lập tức chuyển sang bầu không khí vui tươi và náo nhiệt của phần hội. Tiếng chiêng, tiếng trống vang lên rộn ràng, hòa cùng điệu khặp ngọt ngào và lời ca sâu lắng ca ngợi quê hương, tình yêu và lòng biết ơn tổ tiên. Những điệu múa sạp, múa chá được thể hiện uyển chuyển, mềm mại trong tiếng reo vui của người dân và du khách. Các chàng trai, cô gái Thái trong trang phục truyền thống rực rỡ say sưa hòa mình vào nhịp hội, tạo nên bức tranh văn hóa đầy sắc màu, vừa rộn ràng vừa thấm đẫm hồn quê miền sơn cước.

Phần hội của lễ hội Mường Xia còn sôi nổi hơn với hàng loạt trò chơi dân gian truyền thống. Tung còn là trò được mong đợi nhất, nơi những đôi trai gái trao nhau ánh nhìn duyên dáng trong những cú ném khéo léo, như gửi gắm lời chúc may mắn cho năm mới. Cùng với đó, những trò chơi như tó má lẹ, bắn nỏ, đẩy gậy, cà kheo hay khua luống đem lại không khí thi đua sôi nổi, thể hiện sức mạnh, sự khéo léo và tinh thần đoàn kết của người dân bản mường. Đặc biệt, trò chọi cù luôn khiến khán giả hào hứng dõi theo từng pha đối đầu kịch tính, tiếng hò reo vang vọng khắp thung lũng, lan tỏa niềm vui của ngày hội.

Không chỉ là dịp vui chơi, phần hội còn là cơ hội để các dân tộc Thái, Mường, Kinh và Lào cùng giao lưu, gắn kết và sẻ chia. Du khách được hòa mình vào không khí gần gũi, cùng nhau thưởng thức ẩm thực truyền thống, lắng nghe câu chuyện bản mường, hay tham gia các hoạt động hội vui. Tất cả cùng tạo nên không gian rộn ràng mà thân tình, nơi lễ hội Mường Xia trở thành biểu tượng của tinh thần đoàn kết, lòng tự hào và sức sống bền bỉ của cộng đồng miền Tây xứ Thanh.

5. Kinh nghiệm khi tham dự lễ hội Mường Xia

5.1. Trang phục, vật dụng nên chuẩn bị khi tham dự lễ hội Mường Xia

Khi tham dự lễ hội Mường Xia, du khách nên chọn trang phục gọn gàng, thoải mái, phù hợp với thời tiết vùng núi. Giày thể thao hoặc dép đế mềm sẽ giúp di chuyển dễ dàng trên đường dốc và bậc đá. Du khách cũng nên mang theo áo khoác mỏng, mũ hoặc ô nhỏ để phòng nắng mưa.

Nếu muốn lưu lại những khoảnh khắc đẹp, hãy chuẩn bị điện thoại hoặc máy ảnh sạc đầy pin, cùng vài món phụ kiện như khăn piêu, váy Thái hoặc trang phục có màu tươi sáng để hòa mình vào không gian lễ hội. Ngoài ra, du khách nên mang theo chai nước nhỏ và đồ ăn nhẹ để đảm bảo sức khỏe trong suốt hành trình khám phá vùng đất Mường Xia.

5.2. Lưu ý về phong tục, tập quán và bảo vệ môi trường lễ hội

Khi tham dự lễ hội Mường Xia, du khách cần chú ý tôn trọng phong tục và không gian linh thiêng của người Thái. Trong quá trình tham quan, du khách không nên chụp ảnh tùy tiện tại các nghi thức dâng hương, rước đá vía hay tế lễ nếu chưa được sự cho phép của ban tổ chức hoặc người địa phương.

Bên cạnh đó, việc bảo vệ môi trường lễ hội cũng là trách nhiệm chung của mọi người. Du khách nên giữ gìn vệ sinh, không vứt rác bừa bãi và ưu tiên sử dụng các vật dụng thân thiện với môi trường như chai nước cá nhân, túi vải hoặc cốc tre thay cho đồ nhựa dùng một lần. Hành động nhỏ nhưng ý nghĩa này không chỉ góp phần giữ cho không gian Mường Xia luôn xanh sạch mà còn thể hiện sự trân trọng đối với di sản văn hóa và thiên nhiên nơi vùng sơn cước.

5.3. Kết hợp tham quan những địa điểm nổi tiếng tại Thanh Hóa

Sau khi hòa mình vào không khí linh thiêng và rộn ràng của lễ hội Mường Xia, du khách có thể tiếp tục hành trình khám phá những điểm đến nổi tiếng khác tại Thanh Hóa. Dưới đây là những địa danh tiêu biểu du khách nên ghé thăm trong chuyến đi của mình:

Thành nhà Hồ: Di sản Văn hóa Thế giới được UNESCO công nhận, nổi bật với kiến trúc đá kiên cố hơn 600 năm tuổi. Đây là minh chứng cho tài năng xây dựng và tầm nhìn chiến lược của người Việt thời Trần – Hồ, đồng thời là điểm đến hấp dẫn với những ai yêu thích lịch sử.

Suối cá thần Cẩm Lương: Nằm dưới chân núi Trường Sinh, nơi đây thu hút du khách bởi dòng nước trong vắt với hàng nghìn con cá thần tung tăng bơi lội. Người dân tin rằng đàn cá là linh vật mang đến may mắn, bình an, khiến không gian suối cá càng thêm huyền bí và thiêng liêng.

Vườn quốc gia Bến En: Được ví như “Hạ Long trên cạn” của Thanh Hóa, vườn quốc gia sở hữu hồ Mực rộng lớn, bao quanh là những dãy núi và rừng xanh bạt ngàn. Du khách có thể đi thuyền ngắm cảnh, khám phá các đảo nhỏ, cắm trại hoặc trải nghiệm cuộc sống hòa mình cùng thiên nhiên.

Huyền Tích Am Tiên: Thanh Hóa hiện đang được đầu tư và xây dựng Huyền Tích Am Tiên tại khu vực núi Nưa, với định hướng phát triển nơi này thành trung tâm du lịch văn hóa tâm linh quy mô lớn trong tương lai. Dự án không chỉ góp phần tôn vinh giá trị lịch sử gắn liền với truyền thuyết Bà Triệu mà còn hứa hẹn mang đến một điểm đến tâm linh mới, đặc sắc giữa lòng xứ Thanh. Khi hoàn thiện, nơi đây hứa hẹn sẽ trở thành điểm dừng chân ý nghĩa trong hành trình khám phá di sản, văn hóa và lịch sử của vùng đất giàu truyền thống này.

Huyền Tích Am Tiên hứa hẹn trở thành điểm du lịch tâm linh đặc sắc tại Thanh Hóa trong tương lai. (Nguồn: Sưu tầm)

Lễ hội Mường Xia không chỉ là dịp để du khách chiêm ngưỡng vẻ đẹp văn hóa truyền thống của người Thái mà còn là hành trình tìm về cội nguồn, nơi quá khứ và hiện tại giao hòa trong âm vang chiêng trống và niềm tin linh thiêng. Giữa không gian núi rừng Sơn Thủy hùng vĩ, mỗi nghi lễ, mỗi điệu múa, mỗi lời hát đều chứa đựng tình yêu quê hương và khát vọng bình yên của con người vùng biên viễn. Nếu bạn đang tìm một điểm đến vừa mang đậm bản sắc văn hóa, vừa chan chứa hơi thở của núi rừng Tây Thanh Hóa, hãy một lần ghé thăm lễ hội Mường Xia để cảm nhận trọn vẹn vẻ đẹp thiêng liêng, đậm đà và đầy sức sống của vùng đất này.